Trong bối cảnh thế giới đối mặt với áp lực kép về an ninh năng lượng và giảm phát thải carbon, lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR) đang nổi lên như một giải pháp mang tính đột phá. Với lợi thế về công nghệ, kinh nghiệm triển khai thực tế và chiến lược xuất khẩu bài bản, Nga - thông qua Tập đoàn Năng lượng Hạt nhân Quốc gia Rosatom - đang từng bước khẳng định vị thế dẫn đầu trong lĩnh vực này…

Sự chuyển dịch năng lượng toàn cầu không còn là câu chuyện của tương lai xa, mà đang diễn ra ngay trong hiện tại với tốc độ ngày càng nhanh. Khi các nguồn năng lượng tái tạo như điện gió và điện mặt trời vẫn đối mặt với bài toán gián đoạn và phụ thuộc thời tiết, điện hạt nhân - đặc biệt là các mô hình công suất nhỏ, linh hoạt - đang trở lại như một lựa chọn đáng tin cậy. Trong bức tranh đó, SMR không chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà còn là công cụ chiến lược giúp các quốc gia tái cấu trúc hệ thống năng lượng theo hướng bền vững hơn.

TỪ BẮC CỰC KHẮC NGHIỆT ĐẾN NHÀ MÁY SMR TRÊN ĐẤT LIỀN ĐẦU TIÊN

Một trong những bước đi quan trọng nhất trong chiến lược phát triển SMR của Nga là dự án tại Yakutia - khu vực thuộc Bắc Cực với điều kiện tự nhiên khắc nghiệt bậc nhất thế giới.

Ngày 21/4/2023, Rosenergoatom - đơn vị vận hành các nhà máy điện hạt nhân của Nga - đã chính thức nhận được giấy phép xây dựng nhà máy SMR trên đất liền tại huyện Ust-Yansky, Cộng hòa Sakha (Yakutia). Giấy phép do cơ quan giám sát hạt nhân liên bang Rostekhnadzor cấp, đánh dấu lần đầu tiên một dự án SMR trên đất liền hiện đại được triển khai trong điều kiện Bắc Cực.

Nhà máy này sử dụng lò phản ứng RITM-200N - phiên bản cải tiến từ dòng lò RITM-200 vốn đã được triển khai thành công trên các tàu phá băng hạt nhân của Nga. Đây là một trong những lợi thế lớn nhất của Nga: khả năng “chuyển đổi” công nghệ từ lĩnh vực hàng hải sang ứng dụng dân sự trên đất liền.

So với các nhà máy điện hạt nhân truyền thống, SMR có thiết kế mô-đun nhỏ gọn, cho phép rút ngắn đáng kể thời gian xây dựng, giảm chi phí đầu tư ban đầu và tăng khả năng mở rộng theo nhu cầu. Nhà máy tại Yakutia dự kiến sẽ đi vào vận hành vào năm 2028 - một mốc thời gian được đánh giá là khá nhanh đối với một dự án hạt nhân.

Không chỉ mang ý nghĩa về công nghệ, dự án này còn gắn liền với chiến lược phát triển Bắc Cực của Nga. Khu vực này đang trở thành một trọng điểm kinh tế - logistics, đặc biệt với tuyến đường biển phương Bắc (NSR) ngày càng sôi động. Việc cung cấp điện ổn định cho các cảng, khu khai thác tài nguyên và cộng đồng dân cư là điều kiện tiên quyết để hiện thực hóa chiến lược này.

SMR - GIẢI PHÁP TRỤ CỘT CHO HỆ THỐNG NĂNG LƯỢNG CARBON THẤP

Trong bối cảnh toàn cầu, SMR đang dần được nhìn nhận như một “mảnh ghép còn thiếu” trong quá trình chuyển đổi năng lượng.

Tại Hội nghị Khí hậu COP28, Rosatom đã tổ chức “Ngày SMR” nhằm giới thiệu các giải pháp công nghệ hướng tới mục tiêu phát thải thấp. Phát biểu tại sự kiện, Tổng giám đốc Alexey Likhachev nhấn mạnh rằng năng lượng hạt nhân sẽ đóng vai trò nền tảng trong hệ thống năng lượng tương lai, đặc biệt khi kết hợp với các nguồn năng lượng tái tạo.

Theo ông, các nhà máy điện công suất nhỏ sẽ giúp mở rộng khả năng tiếp cận điện hạt nhân đến nhiều quốc gia hơn, bao gồm cả những nước trước đây chưa từng xem xét lựa chọn này.

Một trong những minh chứng rõ ràng nhất cho tính khả thi của SMR là nhà máy điện hạt nhân nổi “Akademik Lomonosov”. Đây là nhà máy duy nhất trên thế giới thuộc loại này hiện đang vận hành thương mại. Được triển khai tại vùng Chukotka, nhà máy này đã cung cấp điện và nhiệt cho thành phố Pevek - khu dân cư cực Bắc của Nga - kể từ cuối năm 2019.

Đến cuối năm 2024, tổng sản lượng điện của nhà máy đạt khoảng 978 triệu kWh, đóng góp hơn 60% nguồn cung điện của khu vực. Đáng chú ý, điện hạt nhân hiện chiếm tới 88% cơ cấu năng lượng của lưới điện Chaun-Bilibino, cho thấy vai trò then chốt của công nghệ này tại các khu vực xa xôi.

Dựa trên kinh nghiệm vận hành FNPP, Nga đang tiếp tục phát triển thế hệ nhà máy điện nổi mới sử dụng lò RITM-200, với kế hoạch cung cấp điện cho khu mỏ Baimskaya từ năm 2029. Đồng thời, dự án vi lò phản ứng “Shelf-M” công suất tới 35 MW cũng đang được triển khai, dự kiến vận hành vào năm 2030.

Bên cạnh đó, Rosatom cũng đang mở rộng sang lĩnh vực xe điện và lưu trữ năng lượng - những mảnh ghép quan trọng trong hệ sinh thái năng lượng carbon thấp. Tập đoàn hiện có khả năng sản xuất khoảng 60% linh kiện xe điện và đang xây dựng hai nhà máy pin quy mô lớn nhằm phục vụ thị trường trong và ngoài nước.

MỞ RỘNG TOÀN CẦU: TỪ CHÂU Á ĐẾN CHÂU PHI

Không chỉ phát triển trong nước, Nga đang tích cực thúc đẩy xuất khẩu công nghệ SMR ra thị trường quốc tế.

Một trong những dấu mốc quan trọng là hợp đồng xây dựng nhà máy SMR tại Uzbekistan - dự án có tổng công suất 330 MW với 6 lò phản ứng. Đây được coi là hợp đồng xuất khẩu SMR đầu tiên trên thế giới, mở ra một chương mới trong thương mại hóa công nghệ này.

Tiếp đó, vào ngày 4/3/2025, Nga và Myanmar đã ký kết hiệp định liên chính phủ về xây dựng nhà máy SMR công suất 110 MW, với khả năng mở rộng lên 330 MW trong tương lai. Văn kiện được ký dưới sự chứng kiến của Tổng thống Vladimir Putin và lãnh đạo Myanmar Min Aung Hlaing, cho thấy tầm quan trọng chiến lược của dự án.

Tại châu Phi, Rosatom cũng đang tích cực tham gia vào chương trình phát triển điện hạt nhân của Ghana. Quốc gia này đặt mục tiêu xây dựng nhà máy điện hạt nhân đầu tiên vào đầu những năm 2030 và đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà cung cấp quốc tế.

Với đặc điểm chi phí đầu tư thấp hơn, thời gian triển khai nhanh và khả năng mở rộng linh hoạt, SMR được đánh giá là giải pháp phù hợp cho các quốc gia đang phát triển - nơi nhu cầu điện tăng nhanh nhưng nguồn lực tài chính còn hạn chế.

Tại Algeria, Rosatom đã tổ chức hội thảo với Ủy ban Năng lượng Nguyên tử nước này nhằm thúc đẩy hợp tác. Ngoài các lò phản ứng lớn thế hệ 3+ như VVER-1200, SMR được xem là lựa chọn tối ưu cho các khu vực xa xôi, quốc đảo hoặc các dự án công nghiệp như khai khoáng.

Hiện nay, Rosatom đang sở hữu danh mục xây dựng điện hạt nhân lớn nhất thế giới, với 39 tổ máy tại 10 quốc gia ở các giai đoạn triển khai khác nhau. Tập đoàn cũng là nhà sản xuất điện lớn tại Nga, chiếm khoảng 20% tổng sản lượng quốc gia.

Chiến lược của Rosatom tập trung vào phát triển các giải pháp năng lượng carbon thấp, trong đó SMR đóng vai trò trụ cột. Không chỉ là một công nghệ mới, SMR đang trở thành “quân bài chiến lược” giúp Nga mở rộng ảnh hưởng trong lĩnh vực năng lượng toàn cầu.

Trong bối cảnh thế giới đang tìm kiếm các giải pháp cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường, sự trỗi dậy của SMR có thể tạo ra những thay đổi sâu sắc. Từ việc cung cấp điện cho các khu vực xa xôi, hỗ trợ phát triển công nghiệp, đến việc tích hợp vào hệ thống năng lượng sạch, SMR đang chứng minh tính linh hoạt và tiềm năng vượt trội.

Cuộc đua SMR vì thế không chỉ là cạnh tranh công nghệ, mà còn là cuộc cạnh tranh về mô hình phát triển và tầm ảnh hưởng địa chính trị. Và ở thời điểm hiện tại, Nga đang là một trong những quốc gia nắm giữ lợi thế đáng kể trong cuộc đua này.

Trong khi các quốc gia phát triển đang đẩy nhanh lộ trình thương mại hóa SMR, nhiều nền kinh tế mới nổi cũng bắt đầu đánh giá lại vai trò của điện hạt nhân trong chiến lược năng lượng dài hạn. Với đặc tính quy mô nhỏ, dễ mở rộng và phù hợp với nhiều điều kiện địa lý, SMR được kỳ vọng sẽ giúp “hạ thấp ngưỡng tiếp cận” đối với điện hạt nhân.

Đối với Việt Nam, câu chuyện không chỉ nằm ở việc có hay không phát triển điện hạt nhân, mà còn là lựa chọn công nghệ nào trong bối cảnh mới. Nếu xu hướng SMR tiếp tục được khẳng định trên thế giới, đây có thể là một trong những hướng đi đáng cân nhắc trong dài hạn, đặc biệt khi nhu cầu điện cho công nghiệp và chuyển đổi xanh ngày càng gia tăng.