Qua vụ việc làm sai lệch số liệu quan trắc môi trường vừa qua, có thể thấy tồn tại một số hạn chế trong tổ chức thực hiện, chủ yếu là khâu giám sát, kiểm soát kỹ thuật và hậu kiểm chưa theo kịp yêu cầu thực tiễn...

Thông tin với báo chí về vấn đề này, đại diện Cục Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết “chúng tôi xác định rõ: trách nhiệm thuộc về đơn vị vận hành hệ thống. Cơ quan quản lý sẽ tăng cường hơn nữa công tác kiểm tra, hậu kiểm và kiểm soát dữ liệu để bảo đảm số liệu quan trắc là chính xác và đáng tin cậy.”

QUY ĐỊNH GIÁM SÁT HỆ THỐNG QUAN TRẮC TỰ ĐỘNG, LIÊN TỤC THEO NHIỀU LỚP

Theo ông Nguyễn Xuân Hải, Phó Cục trưởng Cục Môi trường, hiện nay việc kiểm soát khí thải và quan trắc môi trường đã được pháp luật quy định tương đối đầy đủ theo Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, Nghị định số 08/2022/NĐ-CP và Thông tư số 10/2021/TT-BTNMT.

Theo đó, đối với các cơ sở thuộc đối tượng phải quan trắc tự động, liên tục, doanh nghiệp có trách nhiệm lắp đặt hệ thống quan trắc nước thải, khí thải tự động, liên tục. Hệ thống này phải đáp ứng yêu cầu kỹ thuật về thiết bị đo, chất chuẩn, camera giám sát, hệ thống lấy mẫu tự động, bộ thu nhận và truyền dữ liệu.

Các số liệu phải truyền trực tiếp về cơ quan quản lý nhà nước ở địa phương để theo dõi, giám sát. Dữ liệu truyền phải có đầy đủ thông số đo, kết quả đo, đơn vị đo, thời gian đo và trạng thái hoạt động của thiết bị;

Đặc biệt, các cổng kết nối không sử dụng phải được niêm phong; tài khoản quản trị cao nhất của data logger phải cung cấp cho Sở Nông nghiệp và Môi trường để phục vụ quản lý, kiểm soát cấu hình và phần mềm của hệ thống.

Đại diện Cục môi trường nhấn mạnh việc giám sát hệ thống quan trắc tự động, liên tục hiện nay, pháp luật hiện hành quy định theo nhiều lớp.

Thứ nhất, doanh nghiệp phải tự vận hành, kiểm tra, bảo trì, hiệu chuẩn, kiểm định thiết bị và lập đầy đủ hồ sơ quản lý, nhật ký vận hành.

Thứ hai, hệ thống phải đạt bảo đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật theo quy định và phải được kiểm soát chất lượng khi đưa vào hoạt động chính thức và định kỳ hằng năm bởi đơn vị độc lập có đủ năng lực, trong đó có nội dung kiểm tra vị trí quan trắc, tính năng thu thập, lưu giữ, truyền dữ liệu và phải thực hiện quan trắc đối chứng để đánh giá độ chính xác tương đối của hệ thống.

Thứ ba, Sở Nông nghiệp và Môi trường có trách nhiệm giám sát dữ liệu quan trắc tự động, liên tục; đánh giá kết quả quan trắc, liên tục và so sánh với giá trị tối đa cho phép các thông số ô nhiễm theo quy chuẩn kỹ thuật môi trường. Cùng với đó theo dõi, kiểm tra việc khắc phục trong trường hợp dữ liệu quan trắc bị gián đoạn; phát hiện thông số giám sát vượt quy chuẩn kỹ thuật môi trường và đề xuất biện pháp xử lý theo quy định.

Về kiểm soát tính bảo mật của dữ liệu, các Sở được cung cấp tài khoản tối cao của hệ thống data logger để thực hiện việc quản lý, kiểm soát các cổng kết nối, cấu hình và quá trình nâng cấp phần mềm điều khiển (firmware).

Với các quy định hiện nay, Bộ khẳng định rằng dữ liệu quan trắc môi trường được kiểm soát chặt chẽ, bảo đảm tính chính xác, khách quan và đáng tin cậy theo đúng quy định của pháp luật. Việc kiểm soát này được thể hiện thông qua các quy trình vận hành và kiểm soát hệ thống chặt chẽ.

Theo đại diện Cục Môi trường, việc can thiệp, làm sai lệch số liệu quan trắc là hành vi vi phạm pháp luật, có tính chất tinh vi, có thể thực hiện thông qua can thiệp vào phần mềm, cấu hình hệ thống hoặc quá trình truyền dữ liệu. Trong khi đó, hệ thống hiện nay chủ yếu được thiết kế để giám sát giá trị môi trường và trạng thái vận hành, nên chưa phát hiện các hành vi can thiệp có chủ đích, sử dụng công nghệ cao trong một số trường hợp.

Tuy nhiên, phía cơ quan quản lý môi trường cũng nhấn mạnh rằng pháp luật đã có các quy định kiểm soát như niêm phong cổng kết nối, quản lý tài khoản truy cập, lưu trữ dữ liệu, kiểm tra định kỳ và kiểm tra đối chứng. Thông qua các hoạt động thanh tra, kiểm tra, điều tra của cơ quan chức năng, các sai phạm vừa qua đã được phát hiện, xử lý theo quy định.

Như vậy, có thể thấy hệ thống hiện nay đã có nền tảng pháp lý bảo đảm tính minh bạch. Tuy nhiên vấn đề đặt ra là tiếp tục hoàn thiện công cụ giám sát và tăng cường thực thi để bảo đảm tính minh bạch. 

RÀ SOÁT, KIỂM TRA CÁC HỆ THỐNG QUAN TRẮC TỰ ĐỘNG, HẬU KIỂM, KIỂM SOÁT DỮ LIỆU

Sau vụ việc vừa qua, quan điểm của Bộ là xử lý nghiêm sai phạm, đồng thời rà soát toàn bộ quy trình kỹ thuật và quy trình quản lý dữ liệu để siết chặt hơn nữa việc kiểm soát. Cục Môi trường cho biết trong thời gian tới Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ siết chặt kỷ cương đối với công tác cán bộ cũng như rà soát, kiểm soát chặt chẽ quy trình thực hiện đấu thầu của các dự án, đảm bảo thực hiện đúng quy định về đấu thầu.

Ngay sau khi xảy ra vụ việc, Bộ xác định yêu cầu quan trọng nhất là bảo đảm hệ thống quan trắc môi trường trên toàn quốc tiếp tục vận hành ổn định, không bị gián đoạn để cung cấp dữ liệu phục vụ quản lý, bởi nếu dữ liệu thiếu sẽ ảnh hưởng lớn tới công tác quản lý, đặc biệt là việc thu phí khí thải, nước thải.

Trên cơ sở đó, Bộ yêu cầu các địa phương khẩn trương rà soát, kiểm tra toàn bộ các hệ thống quan trắc tự động, liên tục trên địa bàn, bảo đảm việc lắp đặt, vận hành, bảo trì, kiểm định, hiệu chuẩn và truyền dữ liệu thực hiện đúng quy định pháp luật; đồng thời kiểm tra việc niêm phong, quản lý tài khoản truy cập, cấu hình thiết bị và hệ thống truyền dữ liệu.

Các Sở Nông nghiệp và Môi trường cần tiếp tục duy trì việc tiếp nhận, theo dõi và xử lý dữ liệu quan trắc tự động, liên tục theo thời gian thực, kịp thời phát hiện các trường hợp thông số vượt quy chuẩn kỹ thuật môi trường để yêu cầu cơ sở có biện pháp xử lý, khắc phục theo quy định.

Đại diện Cục Môi trường cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tăng cường công tác kiểm tra, giám sát, đặc biệt là kiểm tra đột xuất và kiểm tra đối chứng, tập trung vào các cơ sở có lưu lượng xả thải lớn, có nguy cơ ô nhiễm môi trường cao hoặc có dấu hiệu bất thường về dữ liệu quan trắc.

Cùng với đó yêu cầu cơ sở rà soát, đánh giá lại toàn bộ quy trình quản lý dữ liệu quan trắc, từ khâu thu nhận, truyền dẫn đến lưu trữ và khai thác dữ liệu, nhằm kịp thời phát hiện và khắc phục các điểm có nguy cơ bị can thiệp hoặc làm sai lệch số liệu.

Song song với các giải pháp trước mắt, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang nghiên cứu, hoàn thiện các quy định kỹ thuật và tăng cường ứng dụng công nghệ trong giám sát dữ liệu, nhằm nâng cao khả năng phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường và bảo đảm tính chính xác, tin cậy của dữ liệu quan trắc.

Với các giải pháp nêu trên, Cục Môi trường cho biết Bộ sẽ tiếp tục duy trì đảm bảo hoạt động quan trắc môi trường trên cả nước hiện vẫn được duy trì ổn định, liên tục và phục vụ hiệu quả cho công tác quản lý nhà nước về bảo vệ môi trường.