Việc điều chỉnh định mức, đơn giá sát với thực tế không chỉ giúp bảo đảm hiệu quả đầu tư, mà còn góp phần tạo ra môi trường cạnh tranh lành mạnh hơn trên thị trường xây dựng. Khi chi phí được tính đúng, tính đủ, các nhà thầu sẽ cạnh tranh bằng năng lực, chất lượng và hiệu quả thi công, thay vì cạnh tranh bằng cách hạ giá đến mức không hợp lý…

Thị trường xây dựng đang đối mặt với hai thách thức là hệ thống đơn giá, định mức chưa theo kịp thực tế và tình trạng thiếu hụt nhân lực ngày càng gia tăng.

Theo ông Nguyễn Quốc Hiệp, Chủ tịch Hiệp hội các Nhà thầu xây dựng Việt Nam (VACC), hiện nay, ngành xây dựng đóng góp từ 8–9% GDP cả nước. Đặc biệt, năm 2026, Nhà nước còn dự kiến đầu tư khoảng 1 triệu tỷ đồng cho các công trình đầu tư công, tập trung chủ yếu vào hạ tầng kỹ thuật. Cùng với đó là lực lượng hơn 10.000 doanh nghiệp hoạt động thuộc lĩnh vực xây dựng, quy mô rất đa dạng từ trung ương đến địa phương. Tuy nhiên, trong bối cảnh phát triển mới, bức tranh của ngành xây dựng Việt Nam cũng có sự thay đổi so với trước đây.

TỔNG MỨC ĐẦU TƯ KHÔNG PHÙ HỢP VỚI THỰC TẾ THI CÔNG 

Nếu như 10 năm trước, thị trường xây dựng chứng kiến tình trạng nhiều nhà thầu chào giá thấp để có được công trình, thì hiện tại, câu chuyện đã khác. Nguyên nhân của giai đoạn đó là do nguồn vốn đầu tư còn hạn chế, số lượng dự án không nhiều, trong khi năng lực thi công của doanh nghiệp lại khá lớn. Vì vậy, cạnh tranh trong đấu thầu chủ yếu là cạnh tranh về giá, thậm chí có những nhà thầu chấp nhận bỏ giá rất thấp nhằm duy trì hoạt động và giữ chân người lao động.

Song, hiện nay, thị trường đang chuyển sang một trạng thái khác. Thực tế đã xuất hiện tình trạng nhiều dự án đầu tư công gặp khó trong lựa chọn nhà thầu. Một trong những lý do là tổng mức đầu tư và đơn giá của dự án chưa phản ánh đúng chi phí thực tế trên thị trường. Bởi việc lập dự toán đầu tư xây dựng vẫn dựa vào hệ thống định mức, đơn giá được công bố ở nhiều trường hợp, các mức giá chưa theo kịp diễn biến thực tế.

Chẳng hạn, đơn giá nhân công trong định mức nhà nước hiện chỉ khoảng 350.000 đồng/ngày công, trong khi trên thị trường, doanh nghiệp phải trả từ 700.000 đồng đến 1 triệu đồng/ngày công đối với nhiều vị trí lao động kỹ thuật. Tương tự, giá vật liệu xây dựng do các sở xây dựng công bố ở một số địa phương cũng thấp hơn giá mua thực tế từ 15-20%.

Sự chênh lệch này dẫn đến tình trạng tổng mức đầu tư của một số dự án không phù hợp với thực tế thi công. Khi chi phí thực tế cao hơn đáng kể so với chi phí được tính toán trong hồ sơ mời thầu, nhà thầu sẽ phải cân nhắc kỹ lưỡng trước khi tham gia, vì có những trường hợp nếu trúng thầu thì nguy cơ thua lỗ rất lớn.

Bên cạnh vấn đề đơn giá, ông Hiệp cho biết, thị trường xây dựng cũng phải đối mặt với một thách thức khác là thiếu hụt nhân lực. VACC đã không ít lần nhấn mạnh ngành xây dựng đang đứng trước nguy cơ khủng hoảng lao động.

Theo ông Hiệp, cả nước đang đồng thời triển khai nhiều dự án hạ tầng lớn, từ cao tốc Bắc - Nam, sân bay, cảng biển đến những dự án đô thị và công nghiệp. Nhu cầu nhân lực vì thế tăng lên nhanh chóng. Tuy nhiên, lực lượng công nhân xây dựng lại thiếu hụt nghiêm trọng.

Đáng chú ý, không chỉ thiếu về số lượng, thị trường còn thiếu lao động có tay nghề cao. Các doanh nghiệp lớn thường có điều kiện tài chính tốt nên có thể thu hút nhân sự bằng mức lương và chế độ đãi ngộ cao. Trong khi đó, các doanh nghiệp nhỏ và vừa gặp khó khăn trong việc tuyển dụng và giữ chân người lao động. Điều này tạo ra áp lực cạnh tranh gay gắt về nhân lực trong toàn ngành.

 ĐIỀU CHỈNH ĐỊNH MỨC, TĂNG CƯỜNG ĐÀO TẠO NHÂN LỰC

Trước thực tế này, doanh nghiệp ngành xây dựng đã kiến nghị cơ quan quản lý sớm có giải pháp điều chỉnh phù hợp. Hiệp hội VACC cho rằng phải sớm điều chỉnh hệ thống định mức, đơn giá xây dựng để bảo đảm sát thực tế hơn. Theo lãnh đạo Hiệp hội, Bộ Xây dựng đã tổng kết công tác xây dựng các dự án cao tốc giai đoạn 2021-2025. Đây là một trong những nội dung được doanh nghiệp đặc biệt quan tâm.

“Việc điều chỉnh định mức, đơn giá sát với thực tế không chỉ giúp bảo đảm hiệu quả đầu tư, mà còn góp phần tạo ra môi trường cạnh tranh lành mạnh. Khi chi phí được tính đúng, tính đủ, các nhà thầu sẽ cạnh tranh bằng năng lực, chất lượng và hiệu quả thi công thay vì cạnh tranh bằng cách hạ giá đến mức không hợp lý”, ông Hiệp lưu ý.

Ngoài ra, về lao động, đại diện VACC thông tin đơn vị cũng báo cáo Chính phủ và Bộ Xây dựng, đồng thời đề xuất cần có chương trình dài hạn liên quan phát triển nguồn nhân lực. Vừa qua, Thứ trưởng Bộ Xây dựng Phạm Minh Hà đã yêu cầu nghiên cứu các giải pháp phối hợp nhằm đẩy mạnh công tác đào tạo, bổ sung nguồn nhân lực cho ngành vào thời gian tới.

Theo ông Hiệp, nếu nhìn dưới góc độ năng suất lao động thì thấy rất rõ áp lực hiện nay. Cụ thể, qua tính toán, một công nhân trong lĩnh vực xây dựng hạ tầng giao thông mỗi năm chỉ tạo ra 500-600 triệu đồng giá trị sản lượng. Trong khi đó, tổng quy mô đầu tư công lên tới 1 triệu tỷ đồng. Với khối lượng công việc lớn như vậy, nguồn nhân lực của ngành xây dựng mới chỉ đáp ứng được 50-60% nhu cầu thực tế.

Trước đây, ngành xây dựng còn có thể tận dụng nguồn lao động nông nhàn từ khu vực nông thôn. Nhưng nay, nguồn lao động này gần như không còn. Nếu đến các công trường xây dựng sẽ thấy chính xác sự thiếu hụt lao động. Nhiều công trường phải tuyển dụng lao động từ những vùng sâu, vùng xa, thậm chí từ đồng bào dân tộc thiểu số để đáp ứng nhu cầu thi công. Đây là vấn đề cần tháo gỡ để bảo đảm tiến độ, chất lượng các dự án đầu tư và sự phát triển bền vững của ngành xây dựng trong thời gian tới”, đại diện VACC khẳng định.

Nhấn mạnh đến áp lực thiếu hụt nhân lực, tại một sự kiện gần đây, đại diện Công ty IDC Đông Dương cho biết hầu hết doanh nghiệp đều phải đối mặt với bài toán này. Với tốc độ triển khai dự án ngày càng nhanh, hàng loạt khu đô thị được phát triển và nhiều công trình đồng loạt khởi công đã khiến nhu cầu nhân lực tăng mạnh trong cùng một thời điểm. Khi đó, quy luật cung – cầu khiến thị trường lao động bị kéo căng, người lao động có xu hướng dịch chuyển giữa các công ty, kéo theo mặt bằng giá lao động liên tục tăng lên. Đồng thời, cùng một lực lượng nhưng bị phân tán vào quá nhiều dự án cũng dẫn đến tình trạng khan hiếm cục bộ.

Từ thực tế đó, đại diện doanh nghiệp lưu ý cần tính toán, phân bổ và điều tiết tiến độ khởi công các dự án, ưu tiên nguồn lực cho những công trình trọng điểm. “Vấn đề không chỉ nằm ở việc thiếu hụt nhân công, mà quan trọng hơn là cách tổ chức nguồn lực theo từng giai đoạn. Nếu không có sự điều tiết hợp lý, tình trạng khan hiếm lao động sẽ gia tăng”, vị đại diện nhấn mạnh.