Ngày 20/7, lực lượng Houthi tại Yemen, đồng minh trong khu vực của Iran, tuyên bố áp đặt lệnh phong tỏa hàng hải đối với Saudi Arabia. Dù chưa công bố cách thức thực hiện, Houthi có thể cản trở tàu thuyền của Saudi Arabia trên Biển Đỏ, đặc biệt tại eo biển Bab el-Mandeb...

Động thái này có nguy cơ gây thêm sức ép lên thị trường năng lượng toàn cầu, vốn đã bị đảo lộn nghiêm trọng sau khi Iran phong tỏa một phần eo biển Hormuz.

Theo giới phân tích, nếu Houthi thực sự cản trở hoạt động hàng hải trên Biển Đỏ, hai tuyến xuất khẩu dầu chủ chốt của Trung Đông có thể đồng thời bị gián đoạn. Kịch bản này không chỉ làm trầm trọng thêm cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu mà còn có nguy cơ mở rộng cuộc đối đầu giữa Iran và Mỹ.

HAI TUYẾN XUẤT KHẨU DẦU CHỦ CHỐT CÙNG BỊ ĐE DỌA

Hiện chưa rõ Houthi sẽ triển khai lệnh phong tỏa hàng hải đối với Saudi Arabia ra sao và liệu lực lượng này có nối lại các cuộc tấn công nhằm vào tàu thuyền trên Biển Đỏ hay không.

Yemen nằm dọc eo biển Bab el-Mandeb, cửa ngõ phía Nam của Biển Đỏ. Nếu tuyến hàng hải chiến lược này bị phong tỏa, cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu có thể bước vào giai đoạn nghiêm trọng hơn, đồng thời đẩy cuộc đối đầu giữa Iran và Mỹ sang một mặt trận mới.

Trong bối cảnh hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz đã bị gián đoạn, Biển Đỏ trở thành tuyến đường thay thế đặc biệt quan trọng đối với dầu mỏ và các sản phẩm khác từ vùng Vịnh. Việc Bab el-Mandeb bị phong tỏa đồng nghĩa hai tuyến xuất khẩu dầu chủ chốt của Trung Đông có thể cùng lúc bị tê liệt.

Sau khi bị Israel và Mỹ tấn công ngày 28/2, Iran áp đặt phong tỏa một phần eo biển Hormuz làm gián đoạn phần lớn hoạt động xuất khẩu năng lượng từ vùng Vịnh. Mặc dù một số tàu đã lưu thông trở lại, tình hình tại tuyến hàng hải này vẫn rất bất ổn do các cuộc tấn công nhằm vào tàu thuyền tiếp diễn. 

Theo thống kê từ hãng tin Reuters, trong tuần tính đến ngày 20/7, trung bình chỉ có 2 siêu tàu chở dầu đi qua eo biển Hormuz mỗi ngày, giảm từ 5 chiếc trong tuần trước đó và 8 chiếc vào cuối tháng 6, đầu tháng 7.

Để ứng phó với gián đoạn vận tải qua eo biển Hormuz, Saudi Arabia chuyển hơn 70% lượng dầu thô xuất khẩu hàng ngày sang cảng Yanbu bên bờ Biển Đỏ. Từ đây, tàu chở dầu tới châu Âu đi về phía Bắc qua kênh đào Suez, trong khi những tàu hướng tới châu Á đi về phía Nam qua eo biển Bab el-Mandeb.

Theo dữ liệu của Kpler và Signal Ocean, lượng dầu vận chuyển từ Yanbu đạt trung bình 4 triệu thùng/ngày trong những tuần gần đây, tăng mạnh so với khoảng 973.000 thùng/ngày một năm trước.

Tổng lượng dầu thô và các sản phẩm dầu mỏ đi qua eo biển Bab el-Mandeb trong tháng 6 đạt 7,4 triệu thùng/ngày, tương đương khoảng 7% sản lượng dầu toàn cầu. Con số này tăng mạnh so với mức 4,2 triệu thùng/ngày cùng kỳ năm ngoái.

Nhờ đó, tuyến đường qua Biển Đỏ trở thành “phao cứu sinh” của thị trường năng lượng, giúp hạn chế đà tăng của giá dầu thế giới. Chính phủ Saudi Arabia cũng đang cân nhắc mở rộng đường ống dẫn dầu thô tới bờ Biển Đỏ.

Khi Houthi bắt đầu tấn công tàu thuyền trên Biển Đỏ vào tháng 11/2023, dầu mỏ từ vùng Vịnh vẫn được xuất khẩu bình thường qua eo biển Hormuz. Tình hình hiện nay nguy hiểm hơn nhiều vì tuyến thủy qua Hormuz đã bị gián đoạn đáng kể.

HOUTHI CÓ HÀNH ĐỘNG THAY MẶT IRAN?

Lực lượng Houthi hình thành vào những năm 1990 tại miền Bắc Yemen. Lực lượng này từng tiến hành nhiều cuộc chiến tranh du kích chống chính quyền trung ương ở thủ đô Sanaa.

Trong hơn một thập kỷ qua, Houthi giao chiến với chính phủ Yemen được quốc tế công nhận và Saudi Arabia hậu thuẫn. Lực lượng này cũng nhiều lần sử dụng tên lửa và máy bay không người lái tấn công Saudi Arabia cũng như các nước láng giềng ở vùng Vịnh.

Các bên tham chiến tại Yemen đạt được thỏa thuận ngừng bắn vào năm 2022 và về cơ bản duy trì thỏa thuận này cho đến tuần trước. Căng thẳng bùng phát trở lại khi quân đội của chính phủ Yemen tấn công sân bay Sanaa nhằm ngăn một máy bay Iran hạ cánh.

Houthi cáo buộc Saudi Arabia đứng sau vụ tấn công do Riyadh hậu thuẫn chính phủ Yemen. Để đáp trả, lực lượng này phóng tên lửa vào sân bay Abha ở khu vực miền núi phía Tây Nam Saudi Arabia.

Sau đó, ông Mohammad al-Farah, thành viên Bộ Chính trị Houthi, cảnh báo trên trang Press TV của Iran rằng lực lượng này có thể đóng cửa eo biển Bab el-Mandeb nếu căng thẳng tiếp tục leo thang.

Iran xếp lực lượng Houthi vào “Trục Kháng chiến” - mạng lưới các lực lượng đồng minh được Tehran hậu thuẫn trong khu vực, bao gồm Hezbollah tại Lebanon và các nhóm vũ trang Hồi giáo dòng Shiite tại Iraq. Theo cáo buộc của Mỹ, Iran đã cung cấp vũ khí, tài chính và huấn luyện cho Houthi, trong đó Hezbollah đóng vai trò hỗ trợ.

Tuy nhiên, quan hệ giữa Iran và Houthi được đánh giá là lỏng lẻo hơn so với quan hệ của Tehran với Hezbollah và các nhóm vũ trang Iraq. Khác với những lực lượng này, Houthi không coi lãnh tụ tối cao Iran là thẩm quyền tôn giáo cao nhất. Hoạt động của Houthi chủ yếu phục vụ các mục tiêu chính trị và quân sự tại Yemen, dù lực lượng này có nhiều điểm tương đồng về hệ tư tưởng với Tehran.

Houthi phủ nhận việc hoạt động theo sự chỉ đạo của Iran và khẳng định tự phát triển vũ khí. Do đó, chưa rõ tuyên bố phong tỏa eo biển Bab el-Mandeb và Biển Đỏ là quyết định độc lập của Houthi hay được đưa ra theo yêu cầu của Tehran.

BIỂN ĐỎ CHƯA PHỤC HỒI SAU CÁC CUỘC TẤN CÔNG TRƯỚC ĐÂY

Sau cuộc tấn công của Hamas nhằm vào Israel ngày 7/10/2023 và chiến dịch quân sự của Israel tại Dải Gaza, Houthi bắt đầu phóng tên lửa về phía Israel và tấn công tàu thuyền trên Biển Đỏ, với lý do ủng hộ người Palestine.

Các cuộc tấn công gây gián đoạn nghiêm trọng hoạt động vận tải biển toàn cầu, buộc Maersk, Hapag-Lloyd và nhiều hãng vận tải lớn khác phải điều tàu đi vòng qua châu Phi. Tuyến hàng hải thay thế này dài hơn đáng kể, khiến thời gian và chi phí vận chuyển đều tăng cao.

Hoạt động vận tải trên Biển Đỏ đến nay vẫn chưa phục hồi hoàn toàn. Theo Cơ quan Quản lý Kênh đào Suez, lưu lượng tàu qua tuyến thủy này trong năm 2025 giảm 52% so với năm 2023, xuống mức thấp nhất trong ít nhất 50 năm.

Mỹ sau đó dẫn đầu một chiến dịch nhằm khôi phục quyền tự do hàng hải trên Biển Đỏ. Washington và các đồng minh nhiều lần không kích mục tiêu của Houthi, đồng thời đánh chặn hàng trăm tên lửa và máy bay không người lái.

Dù vậy, một số cuộc tấn công của Houthi vẫn tiếp diễn cho tới mùa hè năm ngoái và chỉ chấm dứt hoàn toàn sau khi lệnh ngừng bắn tại Gaza có hiệu lực vào tháng 10.

Vào tháng trước, Houthi tuyên bố cấm các tàu có liên hệ với Israel hoạt động trên Biển Đỏ sau khi Israel cùng Mỹ triển khai chiến dịch quân sự nhằm vào Iran. Tuy nhiên, lời đe dọa này chưa được thực hiện.

Trước khi Houthi đưa ra tuyên bố phong tỏa mới, hai hãng vận tải biển lớn là Maersk và Hapag-Lloyd đã bắt đầu khôi phục một số tuyến qua Biển Đỏ từng bị đình chỉ do các cuộc tấn công của lực lượng này vào năm ngoái.

HOUTHI BẮT ĐẦU CAN DỰ SÂU HƠN VÀO CHIẾN TRANH IRAN?

Theo hãng tin Reuters, so với Hezbollah và các nhóm vũ trang Iraq, Houthi tương đối im ắng trong giai đoạn đầu của chiến tranh Mỹ - Iran. Hezbollah và các lực lượng Iraq đã sớm tham chiến bằng tên lửa và máy bay không người lái sau những đợt tấn công đầu tiên của Mỹ và Israel nhằm vào Iran.

Ngày 5/3, thủ lĩnh Houthi Abdul Malik al-Houthi tuyên bố lực lượng này sẵn sàng tham gia cuộc chiến bất cứ lúc nào, tùy theo diễn biến thực tế. Các chỉ huy Iran cũng nhiều lần cảnh báo Houthi có thể tham gia cuộc chiến. Vào cuối tháng 3 và đầu tháng 4, Houthi tiến hành một số cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái nhằm vào Israel.

Ngày 1/6, ông Esmaeil Qaani, Tư lệnh lực lượng Quds thuộc Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), cảnh báo Houthi có thể phong tỏa hoạt động hàng hải trên Biển Đỏ. Nguy cơ này trở nên rõ ràng hơn sau tuyên bố phong tỏa hàng hải đối với Saudi Arabia vào ngày 20/7 của Houthi.