Từ những khung cửi mộc mạc trong các nếp nhà sàn, nghề dệt thổ cẩm của đồng bào các dân tộc ở các xã Lâm Bình và Thượng Lâm (tỉnh Tuyên Quang) không chỉ được gìn giữ như một di sản văn hóa mà còn từng bước trở thành sinh kế bền vững, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân và tạo nên sản phẩm đặc trưng phục vụ phát triển du lịch cộng đồng...

Các xã Lâm Bình, Thượng Lâm (trước kia thuộc huyện Lâm Bình) hiện có trên 95% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số, chủ yếu là người Tày, Dao, Mông, Pà Thẻn. Mỗi dân tộc đều lưu giữ những giá trị văn hóa truyền thống riêng, trong đó nghề dệt thổ cẩm được xem là một nét đẹp gắn bó với đời sống từ nhiều thế hệ.

MỖI HOA VĂN LÀ MỘT CÂU CHUYỆN

Bản Bó, xã Thượng Lâm từ lâu được biết đến là một trong những nơi còn lưu giữ nghề dệt truyền thống của người Tày. Tiếng khung cửi vẫn đều đặn vang lên trong những ngôi nhà sàn, nơi những người phụ nữ cần mẫn tạo nên các tấm vải thổ cẩm với hoa văn mang đậm dấu ấn văn hóa dân tộc.

Bà Chẩu Thị Sen, 52 tuổi, người dân tộc Tày cho biết bà gắn bó với nghề dệt thổ cẩm từ năm 15 tuổi. Trước đây, con gái người Tày nếu không biết dệt thường bị coi là chưa khéo léo. Từ trồng bông, se sợi, dệt vải đến làm chăn, gối hay các vật dụng trong gia đình đều do bàn tay người phụ nữ đảm nhiệm.

“Sau Tết, chị em trong bản lại rủ nhau ngồi dệt. Khi về nhà chồng, mỗi cô gái phải mang theo hơn chục chiếc chăn thổ cẩm do chính mình làm. Bây giờ mọi thứ có thể mua được ngoài chợ, nhưng tôi vẫn giữ nghề vì đó là cái hồn của dân tộc mình”, bà Sen chia sẻ.

Chúng tôi hướng dẫn bà con làm sản phẩm, thu mua rồi đưa về cửa hàng bán. Sau khi tiêu thụ sẽ thanh toán tiền công cho người làm. Nhờ vậy nhiều chị em có thêm thu nhập, dù chỉ tranh thủ làm nghề sau những buổi lên nương, làm đồng”. 

Bà Nguyễn Thị Yêu, Giám đốc Hợp tác xã Thổ cẩm Lâm Bình

Nhằm bảo tồn nghề truyền thống gắn với phát triển sinh kế, tháng 6/2023, Hợp tác xã Thổ cẩm Lâm Bình được thành lập. Bà Nguyễn Thị Yêu, Giám đốc Hợp tác xã, cho biết mô hình hiện có 7 thành viên nòng cốt cùng hơn 20 nghệ nhân trực tiếp sản xuất.

Hợp tác xã cung ứng nguyên liệu, hướng dẫn kỹ thuật, thu mua sản phẩm của các hộ dân rồi đưa về cửa hàng trưng bày và tiêu thụ. Mô hình ưu tiên tạo việc làm cho phụ nữ, người có hoàn cảnh khó khăn và người khuyết tật, giúp họ có thêm nguồn thu nhập từ nghề truyền thống. Gian hàng của hợp tác xã chủ yếu giới thiệu sản phẩm của ba dân tộc Tày, Dao và Mông, đồng thời trưng bày thêm một số sản phẩm của đồng bào Pà Thẻn để giới thiệu sự đa dạng văn hóa của địa phương.

Điểm đặc sắc của thổ cẩm Lâm Bình là tất cả các công đoạn đều được thực hiện thủ công, từ dệt trên khung cửi đến hoàn thiện từng đường kim mũi chỉ. Mỗi dân tộc có hệ thống hoa văn, màu sắc riêng phản ánh quan niệm thẩm mỹ và đời sống văn hóa.

Với người Tày, họa tiết quả còn là hình ảnh quen thuộc, gắn với lễ hội Lồng Tồng, tượng trưng cho mong ước mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, cuộc sống bình an và xua đi những điều không may. Thổ cẩm cũng được sử dụng để tạo điểm nhấn trên trang phục truyền thống, góp phần tôn lên vẻ đẹp của bộ áo Tày trong các dịp lễ hội và sự kiện quan trọng.

Ông Trúc Thái, Bí thư Chi đoàn Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp - Giáo dục thường xuyên xã Lâm Bình, cho biết thổ cẩm nơi đây còn nổi bật với hệ thống hoa văn truyền thống như hình quả trám, hoa cà, hoa phay. Trong đó, màu đen là gam màu chủ đạo của người Tày, còn màu đỏ thường xuất hiện trên trang phục của đồng bào Dao và Pà Thẻn.

GIỮ NGHỀ TỪ NHỮNG NGUYÊN LIỆU TRUYỀN THỐNG

Trước đây, người dân trong bản trồng hàng chục ha bông để phục vụ dệt vải. Tuy nhiên, diện tích nguyên liệu hiện đã giảm đáng kể. Gia đình bà hiện chỉ còn khoảng 500 m2 bông nên hợp tác xã phải bổ sung thêm cây đay, sợi xe sẵn và sợi len để đáp ứng nhu cầu sản xuất.

Dù nguyên liệu có sự thay đổi, quy trình nhuộm màu truyền thống vẫn được gìn giữ. Màu nhuộm được tạo từ lá cây, vỏ cây rừng và cây chàm, hoàn toàn không sử dụng hóa chất. Trong đó, màu chàm vẫn là gam màu phổ biến nhất trên trang phục của người Tày.

Không chỉ tổ chức sản xuất, hợp tác xã còn chú trọng truyền dạy nghề cho thế hệ trẻ thông qua mô hình “người biết nghề truyền dạy người chưa biết”, mở các lớp hướng dẫn ngay tại cộng đồng.

Theo bà Nguyễn Thị Yêu, trước đây con gái người Tày từ 10-12 tuổi đã bắt đầu học dệt. Đến tuổi trưởng thành, hầu như ai cũng thành thạo nghề. Tuy nhiên hiện nay, lớp trẻ có nhiều lựa chọn việc làm nên không còn mặn mà với nghề truyền thống như trước.

“Chúng tôi vẫn cố gắng tuyên truyền, truyền dạy để các cháu tiếp nối nghề, giữ gìn bản sắc dân tộc, không để những giá trị truyền thống bị mai một”, bà Yêu chia sẻ.

Sau khi thành lập, Hợp tác xã Thổ cẩm Lâm Bình từng bước tạo dựng được chỗ đứng trên thị trường. Đến nay, trang phục truyền thống của người Tày và khăn thổ cẩm đã được công nhận OCOP 3 sao; sản phẩm dệt thổ cẩm của hợp tác xã cũng đạt giải Nhì cấp tỉnh về chất lượng sản phẩm.

Ông Trúc Thái cho biết hợp tác xã hiện tổ chức nhiều nhóm nghề như dệt khăn, dệt chăn, thêu, may và thiết kế sản phẩm từ thổ cẩm, đồng thời quảng bá sản phẩm trên các nền tảng mạng xã hội nhằm mở rộng thị trường tiêu thụ.

Dù vậy, việc phát triển thổ cẩm vẫn còn nhiều khó khăn như đầu ra chưa thật ổn định, mẫu mã chưa phong phú và nhu cầu đổi mới sản phẩm để phù hợp thị hiếu du khách.

Các sản phẩm như khăn quàng, túi xách, ví, trang phục và đồ lưu niệm ngày càng được khách du lịch lựa chọn, góp phần quảng bá hình ảnh văn hóa các dân tộc Lâm Bình. Hiện nghề dệt mang lại thu nhập khoảng 5-6 triệu đồng/người/tháng đối với các hội viên tham gia sản xuất, chủ yếu tận dụng thời gian nông nhàn.

Ông Trúc Thái,  Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp - Giáo dục thường xuyên xã Lâm Bình

Chị Hoàng Thị Kim, thành viên nhóm dệt của Hợp tác xã Thổ cẩm Lâm Bình, chia sẻ các nghệ nhân mong muốn được hỗ trợ thêm về thiết kế mẫu mã và kết nối tiêu thụ trên các kênh thương mại điện tử để tạo ra nhiều sản phẩm hiện đại hơn như ví cầm tay, balô, phụ kiện hay trang phục ứng dụng.

Từ những đôi bàn tay khéo léo của người phụ nữ vùng cao, các sản phẩm thổ cẩm Lâm Bình đang từng bước khẳng định giá trị, vừa góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc, vừa mở ra hướng phát triển sinh kế bền vững cho đồng bào địa phương.