Đằng sau những doanh nghiệp đang tạo nên đột phá công nghệ của Trung Quốc như DeepSeek, Zhipu AI, Unitree Robotics hay CXMT đều có sự hậu thuẫn của nguồn vốn nhà nước...

Trong bối cảnh dòng vốn đầu tư mạo hiểm từ phương Tây suy giảm, giới đầu tư tư nhân Trung Quốc ngày càng thận trọng, thì Chính phủ Trung Quốc lại đang từng bước mở rộng vai trò trên thị trường vốn, theo tờ South China Morning Post.

CÁCH CÁC CÔNG TY CÔNG NGHỆ TRUNG QUỐC NHẬN TÀI TRỢ

Theo dữ liệu của công ty nghiên cứu Zerone, trong năm ngoái, các nhà đầu tư có liên hệ với nguồn vốn nhà nước đã đóng góp hơn 90% tổng vốn cam kết trên thị trường đầu tư vốn cổ phần tư nhân của Trung Quốc, tăng mạnh so với gần 79% vào năm 2021.

Tuy nhiên, theo SCMP, dòng vốn công của Trung Quốc không áp dụng theo một công thức chung, mà tùy từng lĩnh vực công nghệ và từng giai đoạn phát triển, sẽ đảm nhận những vai trò khác nhau. 

Chẳng hạn, trong khi ChangXin Memory Technologies (CXMT) ngay từ những ngày đầu thành lập, đã nhận được sự hậu thuẫn quy mô lớn từ các quỹ đầu tư của trung ương, chính quyền cấp tỉnh và cấp thành phố, thì với Unitree Robotics, các quỹ đầu tư nhà nước chỉ tham gia khi doanh nghiệp đã chứng minh được năng lực nghiên cứu, làm chủ công nghệ và khả năng thương mại hóa sản phẩm. 

Hay DeepSeek còn nhận được hỗ trợ từ nhà nước muộn hơn. Kỳ lân AI này ban đầu phát triển hoàn toàn bằng vốn tư nhân. Chỉ sau khi nổi lên như biểu tượng cho năng lực cạnh tranh của Trung Quốc với Mỹ trong lĩnh vực AI, DeepSeek mới nhận được sự hậu thuẫn từ Quỹ AI quốc gia Trung Quốc. 

Trường hợp của CXMT cho thấy đầu tư công được sử dụng như vốn mồi để chấp nhận gánh phần lớn rủi ro trong giai đoạn đầu phát triển của doanh nghiệp công nghệ mới. Trong khi với DeepSeek, phải đến khi công ty đã chứng minh được lợi thế, đầu tư công mới được sử dụng như một đòn bẩy để hỗ trợ doanh nghiệp tăng tốc mở rộng quy mô và củng cố vị thế trong lĩnh vực chiến lược.

Tuy nhiên, có một cơ chế phổ biến để Trung Quốc phân bổ nguồn vốn công được SCMP chỉ ra, đó là mô hình fund of funds (quỹ của các quỹ).

Thay vì trực tiếp đầu tư vào từng doanh nghiệp, Nhà nước góp vốn vào các quỹ đầu tư chuyên nghiệp, sau đó các quỹ này tiếp tục lựa chọn và rót vốn vào các công ty khởi nghiệp hoặc doanh nghiệp công nghệ tiềm năng. 

Dù vẫn được trao quyền chủ động trong các quyết định đầu tư, song các quỹ này vẫn phải vận hành dưới cơ chế giám sát chặt chẽ của cơ quan quản lý. Một quan sát viên độc lập do Nhà nước chỉ định có thể tham gia ngay từ giai đoạn thảo luận các thương vụ và có quyền phủ quyết những khoản đầu tư không đáp ứng các tiêu chí đặt ra.

Hiệu quả hoạt động của quỹ cũng như các giao dịch với bên liên quan đều phải trải qua kiểm toán và đánh giá định kỳ.

Theo ông Shen Qinhua, đối tác sáng lập quỹ đầu tư Puhua Capital có trụ sở tại Hàng Châu, các quỹ phải đáp ứng nhiều yêu cầu khắt khe hơn so với quỹ đầu tư thông thường, nhưng đổi lại sẽ nhận được nhiều hỗ trợ hơn trong việc kết nối và phối hợp với các chương trình của Chính phủ.

Chẳng hạn, Quỹ Hướng dẫn Đầu tư Mạo hiểm Quốc gia (National Venture Capital Guidance Fund), được Trung Quốc thành lập vào cuối năm ngoái, không trực tiếp đầu tư vào doanh nghiệp mà phân bổ nguồn vốn ngân sách thông qua các quỹ cấp khu vực, sau đó vốn tiếp tục đầu tư vào hàng trăm quỹ thành viên do các tổ chức quản lý quỹ chuyên nghiệp. 

Không chỉ nguồn vốn có vòng đời dài hơn đang được bơm mạnh vào các ngành công nghiệp chiến lược, mà các kênh thoái vốn của Trung Quốc cũng ngày càng đa dạng.

Những thị trường như STAR Market của Thượng Hải, được ví như "Nasdaq của Trung Quốc", cùng với Sở Giao dịch Chứng khoán Hồng Kông hiện cho phép các doanh nghiệp công nghệ niêm yết sớm hơn, qua đó mở rộng cơ hội để các nhà đầu tư cá nhân tham gia và hưởng lợi từ sự tăng trưởng của các công ty công nghệ.

"Một vòng tuần hoàn vốn đang hình thành, đưa ngày càng nhiều nguồn lực tài chính đến với các doanh nghiệp công nghệ cốt lõi", ông Mi Lei, nhà sáng lập quỹ đầu tư mạo hiểm CAS Star, đơn vị được tách ra từ một viện nghiên cứu thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc, nhận định. 

MẶT TRÁI "TRĂM HOA ĐUA NỞ" 

Sự cạnh tranh quyết liệt để thu hút doanh nghiệp của các địa phương thông qua các chính sách như thành lập quỹ đầu tư, hỗ trợ tín dụng, ưu đãi đất đai,... đang tạo ra động lực tích cực cho đổi mới sáng tạo nước này. Ông Shen Qinhua mô tả hiện tượng đó là "trăm hoa đua nở". 

Nếu với các quỹ hoạt động theo cơ chế thị trường, tiêu chí quan trọng nhất là tỷ suất sinh lời và khả năng tạo lợi nhuận cho nhà đầu tư. Thì chính quyền địa phương Trung Quốc lại phải theo đuổi nhiều mục tiêu, ngoài hiệu quả tài chính, còn phải tính đến số lượng nhà máy được xây dựng, số việc làm được tạo ra, quy mô sản xuất được mở rộng hay nguồn thu ngân sách địa phương tăng thêm.

Tuy nhiên, theo giới quan sát, mặc dù đối với một địa phương, việc doanh nghiệp mở rộng công suất sản xuất có thể thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm và tăng nguồn thu ngân sách. Tuy nhiên, khi hàng chục địa phương cùng theo đuổi chiến lược tương tự trong cùng một ngành, có khả năng khiến năng lực sản xuất vượt xa nhu cầu thị trường, kéo theo cạnh tranh về giá, biên lợi nhuận sụt giảm và hiệu quả đầu tư đi xuống trên phạm vi cả nước.

Ông Zhou Kaibing, Chủ tịch Hiệp hội Đầu tư Mạo hiểm Hàng Châu, đã nhận định: "Lợi thế rất lớn về năng lực sản xuất của Trung Quốc đến nay vẫn chưa chuyển hóa thành lợi thế về lợi nhuận". 

Câu chuyện của Neta, thương hiệu xe điện từng được kỳ vọng rất lớn thuộc hãng Hozon Auto, là một dẫn chứng không mấy tích cực.

Để thu hút Hozon đặt nhà máy trên địa bàn, chính quyền các địa phương như thành phố Đồng Hương (tỉnh Chiết Giang), thành phố Nghi Xuân (tỉnh Giang Tây) và thành phố Nam Ninh (Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây) đều trở thành cổ đông của Hozon. Bên cạnh việc góp vốn, các địa phương còn cấp đất, xây dựng nhà máy, hỗ trợ tài chính và dành nhiều chính sách ưu đãi để đổi lấy các cơ sở sản xuất.

Tuy nhiên, bất chấp nhiều hậu thuẫn mạnh mẽ, Hozon liên tục thua lỗ.

Khi các sản phẩm dần đánh mất sức cạnh tranh trên thị trường xe điện nội địa, doanh nghiệp này thậm chí đã phải tái cơ cấu dưới sự giám sát của tòa án Trung Quốc trong năm 2025. Bởi sự sụp đổ của Hozon đồng nghĩa với việc hàng tỷ nhân dân tệ vốn góp của Nhà nước, các khoản trợ cấp và nhiều tài sản công nghiệp đã được đầu tư bằng ngân sách công đứng trước nguy cơ mất vốn.

Theo ông Zhou Kaibing, để hạn chế những rủi ro này, chính quyền các địa phương không nên trực tiếp lựa chọn doanh nghiệp hay "săn tìm" các dự án tiềm năng.

Thay vào đó, việc quản lý và phân bổ nguồn vốn nên được giao cho các đơn vị quản lý quỹ chuyên nghiệp, những tổ chức có đủ năng lực để đánh giá doanh nghiệp, lựa chọn các dự án có triển vọng và xây dựng danh mục đầu tư nhằm phân tán rủi ro.

Ngay tại Hội nghị Khoa học và Công nghệ toàn quốc diễn ra ở Bắc Kinh đầu tháng 7, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình cũng đã đưa ra lời cảnh báo các địa phương không được chạy theo các ngành đang "nóng" một cách phong trào, không sao chép mô hình của nhau hay lao vào cuộc cạnh tranh gây lãng phí nguồn lực. Thay vào đó, mỗi địa phương cần xây dựng chính sách phù hợp với điều kiện và lợi thế riêng của mình.

Dù vậy, cũng có những ý kiến cho rằng việc xuất hiện những khoản đầu tư thất bại là điều không thể tránh khỏi đối với bất kỳ hệ sinh thái đầu tư mạo hiểm nào.

"Cốt lõi của đầu tư mạo hiểm là chấp nhận rủi ro và chấp nhận thất bại. Chỉ cần một doanh nghiệp thành công cũng có thể mang lại mức lợi nhuận đủ lớn để bù đắp cho nhiều khoản đầu tư không hiệu quả", ông Mi Lei, nhà sáng lập quỹ đầu tư mạo hiểm CAS Star. 

Các nhà hoạch định chính sách Trung Quốc cũng đang đau đầu giải quyết bài toán vừa huy động lượng vốn khổng lồ để thúc đẩy phát triển công nghệ, vừa bảo đảm nguồn vốn này được phân bổ hiệu quả, tránh tình trạng đầu tư theo phong trào hoặc tạo ra dư thừa công suất.

Năm 2024, Quốc vụ viện Trung Quốc ban hành văn bản gồm 17 nhóm giải pháp nhằm thúc đẩy phát triển ngành đầu tư mạo hiểm chất lượng cao. Đây được xem là cuộc cải cách toàn diện nhất đối với lĩnh vực đầu tư mạo hiểm Trung Quốc kể từ năm 2016.

Chính sách là khuyến khích phát triển "nguồn vốn kiên nhẫn" (patient capital), tức dòng vốn có thời gian đầu tư dài, sẵn sàng đồng hành với doanh nghiệp công nghệ trong nhiều năm thay vì gây áp lực phải thoái vốn sớm.

Chính sách cũng bổ sung cơ chế bảo vệ các nhà quản lý quỹ trước trách nhiệm pháp lý đối với những khoản đầu tư thất bại nếu quá trình thẩm định và ra quyết định được thực hiện đúng quy định. Đồng thời, các kênh thoái vốn cũng được mở rộng, không còn phụ thuộc chủ yếu vào hoạt động phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO).

Đến năm 2025, trọng tâm cải cách chuyển sang hệ thống các quỹ đầu tư của Chính phủ. Các quy định mới yêu cầu giảm tình trạng chồng chéo giữa các quỹ đầu tư nhà nước, hạn chế việc nhiều địa phương cùng rót vốn vào một doanh nghiệp hoặc một dự án, đồng thời nâng cao tính chuyên nghiệp trong hoạt động quản lý quỹ.

Đáng chú ý, Bắc Kinh cũng yêu cầu các cơ quan quản lý phải có mức độ chấp nhận rủi ro cao hơn đối với những khoản đầu tư bị thua lỗ nhưng đã được thực hiện đầy đủ quy trình thẩm định và tuân thủ đúng quy định. Điều này nhằm tránh tình trạng cán bộ e ngại trách nhiệm, không dám đầu tư vào các công nghệ mới vì lo sợ thất bại.

Năm nay, các hướng dẫn mới của Quốc vụ viện về phê duyệt đầu tư lại mở rộng phạm vi điều chỉnh, siết chặt việc quản lý những dự án nhà máy, khu công nghiệp và các nghĩa vụ tài chính công.

Cơ quan này cũng tăng cường giám sát các dự án đầu tư tài sản cố định, yêu cầu dừng những dự án mở rộng công suất thiếu kiểm soát, đồng thời áp dụng cơ chế trách nhiệm đối với các cán bộ đưa ra quyết định đầu tư trái quy định, gây hậu quả kinh tế nghiêm trọng. Mục tiêu là nâng cao kỷ luật trong đầu tư công, hạn chế tình trạng chạy theo thành tích hoặc đầu tư theo phong trào.