Báo cáo dự báo El Niño 2026–2027 đưa ra 2 kịch bản rủi ro khí tượng thủy văn do El Niño tại Việt Nam; đồng thời lượng hóa và nhận định rủi ro trực tiếp đối với nền kinh tế: từ an ninh nguồn nước, sản xuất nông nghiệp đến an ninh năng lượng…

Cục Khí tượng Thủy văn vừa công bố báo cáo "Dự báo El Niño 2026–2027, nhận định ban đầu về nguy cơ tác động và đề xuất khung kỹ thuật dự báo dựa trên tác động phục vụ quản trị rủi ro thiên tai".

Báo cáo được kỳ vọng sẽ trở thành công cụ tham mưu đắc lực, tạo nền tảng căn bản để chuyển hóa từ ứng phó thụ động sang quản trị rủi ro chủ động, qua đó góp phần bảo vệ mục tiêu phát triển và duy trì ổn định kinh tế- xã hội của đất nước trong giai đoạn tới.

ĐÁNH GIÁ TRỰC DIỆN NGUY CƠ EL NIÑO ĐỐI VỚI CÁC ĐỘNG LỰC KINH TẾ

Trong bối cảnh nhiệt độ trung bình toàn cầu tiếp tục duy trì ở mức cao kỷ lục, hiện tượng El Niño 2026-2027 đã chính thức hình thành với tốc độ phát triển nhanh chóng. Các dự báo cho thấy El Niño có xác suất rất cao (trên 95%) sẽ tiếp tục duy trì trong nửa cuối năm 2026 và kéo dài sang năm 2027, với khả năng đạt cường độ trung bình đến mạnh, và đặc biệt không loại trừ khả năng phát triển lên mức rất mạnh.

Theo Cục Khí tượng Thủy văn, sự xuất hiện của El Niño đặt ra thách thức to lớn, làm gia tăng nguy cơ nắng nóng kéo dài, thiếu hụt lượng mưa theo mùa, suy giảm nguồn nước, dẫn đến hạn hán và xâm nhập mặn nghiêm trọng, đặc biệt tại Duyên hải Nam Trung Bộ, Cao nguyên Trung Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long.

Cục Khí tượng Thủy văn cho biết báo cáo được xây dựng theo hướng chuyển từ "dự báo hiện tượng" đơn thuần sang "cảnh báo tác động", gắn kết chặt chẽ công tác phòng, chống thiên tai với mục tiêu bảo vệ các động lực tăng trưởng kinh tế.

Báo cáo không chỉ dự báo cường độ cực đại của chỉ số Niño 3.4 mà xây dựng 02 kịch bản (rủi ro cao và rủi ro rất cao) dựa trên sự kết hợp giữa cường độ, thời gian duy trì hiện tượng và điều kiện nguồn nước thực tế. Các kịch bản này được sử dụng như công cụ phân tích để các địa phương và bộ ngành tham khảo, rà soát phương án ứng phó phòng ngừa từ sớm với các tình huống rủi ro có thể xảy ra do tác động của El Niño.

Báo cáo cũng quán triệt nguyên tắc không đồng nhất El Niño chỉ với khô hạn và xâm nhập mặn. Dù tổng lượng mưa có xu hướng thiếu hụt, báo cáo cảnh báo rõ về những tác động của biến đổi khí hậu vẫn có thể mang đến bão mạnh trái quy luật, mưa lớn cường suất cao gây lũ quét, sạt lở đất và ngập úng đô thị ngay trong giai đoạn chịu ảnh hưởng của El Niño.

Đáng chú ý, lần đầu tiên, báo cáo đề xuất một chuỗi chuyển đổi thông tin logic từ tín hiệu nền (ENSO) sang cảnh báo tác động thực tiễn. Khung kỹ thuật này phân định rành mạch trách nhiệm: Cục Khí tượng Thủy văn đóng vai trò cung cấp thông tin về hiểm họa khí tượng thủy văn, trong khi các cơ quan chuyên ngành và địa phương sẽ cung cấp lớp dữ liệu về đối tượng và ngưỡng chịu đựng để cùng vận hành hệ thống cảnh báo sớm, qua đó đảm bảo tính khả thi của các phương án hành động ứng phó.

HAI KỊCH BẢN RỦI RO EL NIÑO VÀ NHỮNG NGUY CƠ

Trong Báo cáo dự báo El Niño 2026-2027, Cục Khí tượng Thủy văn đã đưa ra 2 kịch bản gồm: rủi ro cao và rủi ro rất cao.

Kịch bản rủi ro cao phản ánh trường hợp El Niño duy trì ở cường độ trung bình đến mạnh và suy yếu trong những tháng đầu năm 2027. Ở kịch bản rủi ro cao, nhiệt độ trung bình trên phạm vi cả nước phổ biến cao hơn trung bình nhiều năm khoảng 0,5-1 độ C; số ngày nắng nóng gia tăng, đặc biệt tại Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ, duyên hải Nam Trung Bộ, cao nguyên Trung Bộ và Nam Bộ. Các đợt nắng nóng có xu hướng xuất hiện sớm và kéo dài hơn trung bình nhiều năm, làm gia tăng nhu cầu sử dụng điện, nước sinh hoạt và nước tưới.

Lượng mưa mùa mưa năm 2026 dự báo thiếu hụt phổ biến từ 10-20%, cục bộ trên 25% tại duyên hải Nam Trung Bộ; dòng chảy trên nhiều lưu vực sông giảm khoảng 10-20%, ảnh hưởng đến khả năng tích nước của các hồ chứa trước mùa khô.

Theo Cục Khí tượng Thủy văn, nguy cơ hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn ở mức cao, tập trung tại duyên hải Nam Trung Bộ, cao nguyên Trung Bộ và đồng bằng sông Cửu Long. Một số hồ chứa nhỏ và vừa có thể xuống dưới mực nước thiết kế vào cuối mùa khô. Xâm nhập mặn ở đồng bằng sông Cửu Long có khả năng xuất hiện sớm và lấn sâu hơn trung bình nhiều năm, ảnh hưởng đến việc cấp nước sinh hoạt và sản xuất tại các địa phương ven biển.

Các lĩnh vực chịu tác động rõ nét gồm tài nguyên nước, nông nghiệp, năng lượng, cấp nước sinh hoạt, phòng cháy chữa cháy rừng và an ninh lương thực.

Đối với nông nghiệp, thiếu nước tưới có thể làm giảm năng suất cây trồng và làm phát sinh nhu cầu điều chỉnh thời vụ tại các vùng thường xuyên khô hạn.

Trong lĩnh vực năng lượng, lượng nước về các hồ thủy điện giảm có thể làm giảm khả năng phát điện vào cuối mùa khô. Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng cụ thể cần được cơ quan quản lý chuyên ngành đánh giá trên cơ sở số liệu thực tế về nguồn nước, hồ chứa và nhu cầu sử dụng.

Với kịch bản rủi ro rất cao, nhiệt độ trung bình trên cả nước có thể cao hơn trung bình nhiều năm khoảng 1-2 độ C. Các đợt nắng nóng có khả năng xuất hiện sớm, kéo dài và gay gắt hơn, đặc biệt trong giai đoạn tháng 3-6/2027.

Lượng mưa mùa mưa năm 2026 có khả năng thiếu hụt phổ biến 20-40%, cục bộ trên 50% tại duyên hải Nam Trung Bộ. Dòng chảy trên nhiều lưu vực sông giảm 20-40%, làm suy giảm khả năng tích nước của các hồ chứa thủy lợi và thủy điện.

Nếu El Niño kéo dài sang thời kỳ chuyển mùa, mùa mưa năm 2027 có nguy cơ bắt đầu muộn hơn trung bình nhiều năm, đặc biệt tại cao nguyên Trung Bộ và Nam Bộ, làm kéo dài thời gian thiếu nước và chậm phục hồi nguồn nước. Nguy cơ hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn được đánh giá ở mức rất cao.

Đặc biệt, kịch bản rủi ro rất cao có thể tạo ra tác động cộng hưởng giữa nắng nóng kéo dài, mùa mưa năm 2027 đến muộn, thiếu nước hồ chứa và xu thế suy giảm dòng chảy từ thượng nguồn sông Mekong do gia tăng khai thác, điều tiết nguồn nước tại các quốc gia trên lưu vực.

Nếu dòng chảy từ thượng nguồn Mekong tiếp tục ở mức thấp, xâm nhập mặn tại đồng bằng sông Cửu Long có thể đạt mức tương đương các đợt El Niño rất mạnh trước đây. Nhiều hồ chứa nhỏ và vừa tại duyên hải Nam Trung Bộ và cao nguyên Trung Bộ có nguy cơ không tích đủ nước phục vụ sản xuất và cấp nước sinh hoạt.

Trong khi đó, lượng nước về các hồ thủy điện lớn, đặc biệt trên hệ thống sông Đà, có thể giảm đáng kể đúng thời điểm nhu cầu điện tăng cao do nắng nóng kéo dài, gây thêm áp lực đối với bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Nguy cơ cháy rừng cũng gia tăng tại Trung Bộ, cao nguyên Trung Bộ và Đông Nam Bộ; sản xuất nông nghiệp đối mặt với rủi ro lớn hơn do thiếu nước kéo dài, năng suất cây trồng suy giảm và chi phí sản xuất tăng.

Cục Khí tượng Thủy văn lưu ý, hai kịch bản trên chỉ là cơ sở khí tượng thủy văn để các cơ quan quản lý và địa phương tham khảo trong xây dựng phương án ứng phó, không thay thế dự báo thiên tai hoặc quyết định điều hành của cơ quan có thẩm quyền.

Việc quyết định phân bổ nước, điều chỉnh sản xuất, vận hành hồ chứa, bảo đảm cung ứng điện hoặc triển khai phương án ứng phó phải căn cứ vào dữ liệu chuyên ngành, điều kiện thực tế và thẩm quyền của cơ quan liên quan.