Mực nước sông Rhine đang xuống mức thấp kỷ lục, buộc nhiều tàu hàng phải giảm mạnh tải trọng hoặc dừng hoạt động, đẩy chi phí logistics tăng cao và gây thêm sức ép lên nền kinh tế Đức vốn đang chật vật tìm kiếm động lực tăng trưởng...

Sau nhiều tuần nắng nóng và khô hạn, mực nước sông Rhine, một trong những tuyến vận tải huyết mạch của châu Âu, đã giảm xuống mức nghiêm trọng. Tại Kaub, điểm nghẽn quan trọng nằm giữa Mainz và Koblenz, mực nước chỉ còn ở mức rất thấp, khiến nhiều tàu hàng không thể vận chuyển đầy tải.

“MẠCH MÁU” VẬN TẢI CỦA NỀN CÔNG NGHIỆP ĐỨC

Ngày 14/8, Reuters dẫn Cơ quan Hàng hải nội địa Đức cho biết mực nước Rhine tiếp tục lập mức thấp mới, trong khi hàng hóa vốn thường được vận chuyển bằng đường sông đang phải chuyển sang đường bộ. Nhiều tàu vẫn hoạt động nhưng chỉ có thể chở một phần tải trọng thông thường.

Đây không đơn thuần là một vấn đề về giao thông đường thủy. Rhine là tuyến vận tải quan trọng đối với ngành công nghiệp Đức, kết nối các trung tâm sản xuất với các cảng lớn ở Bắc Âu. Khi dòng sông bị hạn chế khả năng lưu thông, tác động nhanh chóng lan sang chuỗi cung ứng, chi phí sản xuất và triển vọng tăng trưởng.

Đáng lo ngại hơn, cuộc khủng hoảng diễn ra đúng lúc nền kinh tế lớn nhất châu Âu đang tìm cách thoát khỏi giai đoạn tăng trưởng trì trệ.

Đối với Đức, sông Rhine không chỉ là một tuyến đường thủy. Đây là một phần quan trọng của hệ thống logistics phục vụ các ngành công nghiệp nặng, hóa chất, năng lượng và sản xuất.

Các tuyến đường thủy nội địa của Đức vận chuyển khoảng 5% tổng lượng hàng hóa của nền kinh tế, trong đó phần lớn là những loại hàng có khối lượng lớn như quặng sắt, than, cát và các sản phẩm dầu mỏ.

Theo số liệu được DW dẫn từ Hiệp hội Vận tải đường thủy nội địa Đức (BDB), trong tổng số 3,28 tỷ tấn hàng hóa được vận chuyển tại Đức năm 2024, khoảng 173 triệu tấn được vận chuyển bằng đường thủy nội địa, bao gồm cả sông Rhine.

Tại Kaub, nơi được xem là một trong những điểm nông nhất của Rhine, các doanh nghiệp vận tải sử dụng mực nước để quyết định lượng hàng mà tàu có thể chở an toàn. Khi mực nước giảm, tàu buộc phải giảm tải để tránh mắc cạn.

Theo các báo cáo gần đây, nhiều doanh nghiệp đã giảm lượng hàng vận chuyển xuống chỉ còn khoảng 1/5 mức thông thường. Một số tuyến ở phía Nam Rhine đã phải tạm dừng hoạt động.

Vấn đề càng nghiêm trọng khi tình trạng thiếu nước không chỉ xuất hiện ở khu vực Middle Rhine, đoạn dài khoảng 130 km giữa Mainz và Bonn. Các khu vực quanh Cologne, Düsseldorf, Duisburg-Ruhrort và Emmerich cũng ghi nhận mực nước ở mức đặc biệt thấp.

Trong kịch bản xấu nhất, đoạn Kaub có thể trở nên không thể lưu thông đối với tàu thương mại, qua đó thực tế chia tuyến Rhine thành hai phần. Hiệp hội BDB đã cảnh báo về nguy cơ này khi lượng mưa tiếp tục thiếu hụt.

Hậu quả là các tuyến vận tải ở phía Bắc vẫn có thể kết nối các cảng Amsterdam, Rotterdam và Antwerp với khu vực Cologne thông qua Rhine và hệ thống kênh đào phía Tây nước Đức. Trong khi đó, phía Nam vẫn có thể sử dụng các phụ lưu Neckar, Moselle, Main và kênh Main-Danube. Tuy nhiên, khoảng trống giữa hai khu vực sẽ trở thành một “nút thắt” lớn đối với chuỗi logistics.

TỪ SÔNG SANG ĐƯỜNG BỘ: CHI PHÍ VẬN CHUYỂN ĐANG TĂNG NHANH

Khi tàu không thể vận chuyển hàng hóa, lựa chọn trực tiếp nhất là chuyển sang xe tải hoặc đường sắt. Tuy nhiên, đây không phải giải pháp đơn giản đối với Đức.

Một sà lan lớn có thể vận chuyển lượng hàng tương đương khoảng 50-150 xe tải. Nếu toàn bộ lượng hàng này phải chuyển sang đường bộ, hệ thống giao thông sẽ nhanh chóng chịu áp lực lớn, trong khi chi phí vận chuyển cũng tăng đáng kể.

Reuters cho biết những khó khăn hiện nay đã bắt đầu tác động trực tiếp đến nhiều doanh nghiệp công nghiệp Đức. Các tập đoàn hóa chất như Covestro và Evonik, các doanh nghiệp năng lượng như Uniper và EnBW, nhà sản xuất thép Salzgitter cùng các doanh nghiệp kinh doanh nông sản đều phải đối mặt với chi phí vận tải cao hơn và khả năng tiếp cận các tuyến vận chuyển hạn chế. Covestro thậm chí đã tuyên bố tình trạng bất khả kháng tại cơ sở Dormagen do những vấn đề về vận chuyển.

Một số doanh nghiệp đã bắt đầu chuyển hàng sang đường sắt và đường bộ, nhưng năng lực của các phương thức này không thể ngay lập tức thay thế quy mô vận tải của Rhine.

Để giảm áp lực, một số bang của Đức đã nới lỏng các quy định hạn chế xe tải hoạt động vào Chủ nhật. Baden-Württemberg cho biết sẽ tham gia cùng 4 bang khác trong việc nới lỏng hạn chế này nhằm tăng khả năng vận chuyển hàng hóa.

Chính phủ Đức cũng đang tìm cách giảm các thủ tục hành chính đối với hàng hóa nặng phải chuyển sang đường bộ, hạn chế những hoạt động sửa chữa đường không cấp thiết và tăng cường phối hợp với DB Cargo, đơn vị vận tải hàng hóa đường sắt thuộc Deutsche Bahn.

Những biện pháp này có thể giúp giảm bớt tác động trước mắt, nhưng khó giải quyết được vấn đề nếu hạn hán kéo dài.

RỦI RO LỚN ĐỐI VỚI ĐÀ PHỤC HỒI KINH TẾ

Điều khiến các nhà kinh tế lo ngại nhất là thời điểm xảy ra cuộc khủng hoảng.

Nền kinh tế Đức đã trải qua một giai đoạn tăng trưởng yếu kéo dài, trong khi các ngành công nghiệp xuất khẩu chủ lực phải đối mặt với chi phí năng lượng cao, cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt và những thay đổi lớn trong thương mại toàn cầu. Trong bối cảnh đó, một cú sốc logistics có thể làm suy yếu thêm khả năng phục hồi của nền kinh tế.

Theo Viện Kinh tế Thế giới Kiel, dựa trên kinh nghiệm từ những đợt hạn hán trước đây, cứ 30 ngày mực nước Rhine ở mức thấp có thể khiến sản lượng công nghiệp Đức giảm khoảng 1%. Đây là tác động đáng kể đối với một nền kinh tế vốn gần như không tăng trưởng trong hai năm qua.

Reuters dẫn các đánh giá gần đây cho thấy tình trạng gián đoạn vận tải trên Rhine có thể làm giảm tăng trưởng GDP của Đức trong quý 3, trong khi chi phí vận tải tăng và các chuỗi cung ứng công nghiệp bị hạn chế.

Đáng chú ý, đây không phải lần đầu tiên Đức phải đối mặt với rủi ro này. Các đợt hạn hán lớn vào năm 2018 và 2022 từng khiến hoạt động vận tải trên Rhine bị gián đoạn nghiêm trọng. Tuy nhiên, khoảng cách giữa các đợt khủng hoảng ngày càng thu hẹp, làm dấy lên câu hỏi liệu mực nước thấp có đang trở thành một rủi ro thường trực đối với nền kinh tế Đức hay không.

BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ĐẶT RA BÀI TOÁN MỚI

Các nhà khoa học ngày càng cho rằng những đợt mực nước cực thấp trên các tuyến sông lớn của châu Âu không còn chỉ là những hiện tượng thời tiết bất thường.

Theo Cơ quan Dịch vụ Biến đổi Khí hậu Copernicus của Liên minh châu Âu, Tây Âu vừa trải qua tháng 6 và tháng 7 nóng nhất từng được ghi nhận, đi kèm lượng mưa thấp bất thường. Điều này khiến mực nước trên các sông Rhine, Danube và Seine giảm mạnh.

Đối với Rhine, một yếu tố đặc biệt đáng chú ý là nguồn nước từ dãy Alps. Trong những tháng mùa hè, tuyết và băng tan ở Alps truyền thống đóng vai trò như một “bộ đệm” tự nhiên, bổ sung nước cho Rhine trong thời kỳ khô hạn. Nhưng khi các sông băng thu hẹp và lượng tuyết phủ giảm do nhiệt độ tăng, khả năng điều tiết tự nhiên này cũng suy yếu.

Viện Thủy văn Liên bang Đức từng dự báo rằng những đợt mực nước cực thấp nghiêm trọng như năm 2018 có thể xảy ra với tần suất 5-10 năm một lần vào giữa thế kỷ này.

Một nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới cũng cho thấy các đợt hạn hán lớn trong năm 2018 và 2022 từng làm GDP Đức giảm khoảng 0,2-0,25% do tác động lên vận tải đường thủy và hoạt động công nghiệp.

Điều này cho thấy đầu tư vào khả năng chống chịu của các tuyến đường thủy không còn chỉ là vấn đề môi trường hay giao thông. Đó đang trở thành một phần của chính sách công nghiệp và an ninh chuỗi cung ứng.

Cuộc khủng hoảng hiện nay cũng làm nổi bật một vấn đề đã tồn tại trong nhiều năm: sự phụ thuộc lớn của nền công nghiệp Đức vào một tuyến vận tải mà khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu còn hạn chế.

Khi Rhine hoạt động bình thường, vận tải đường thủy mang lại lợi thế lớn về chi phí và quy mô. Nhưng khi mực nước xuống thấp, sự phụ thuộc này nhanh chóng trở thành điểm yếu.

Do đó, Đức có thể phải tính tới một chiến lược dài hạn hơn, bao gồm nâng cấp các điểm nghẽn trên Rhine, cải thiện quản lý nguồn nước, tăng năng lực vận tải đường sắt và đường bộ, đồng thời đa dạng hóa các tuyến logistics.

Điều quan trọng hơn là phải nhìn nhận biến đổi khí hậu như một yếu tố kinh tế chứ không chỉ là vấn đề môi trường.

Một con sông cạn nước có thể khiến tàu không thể vận hành; tàu không thể vận hành khiến nguyên liệu không đến được nhà máy; nhà máy thiếu nguyên liệu có thể phải giảm sản lượng; và cuối cùng, cú sốc từ một dòng sông có thể lan sang GDP, việc làm và sức cạnh tranh của cả nền kinh tế.

Với Đức, nơi công nghiệp chế tạo và xuất khẩu đóng vai trò đặc biệt quan trọng, đây là một rủi ro không thể xem nhẹ. Nếu những đợt hạn hán nghiêm trọng như hiện nay trở nên thường xuyên hơn, việc xây dựng một hệ thống logistics có khả năng thích ứng với mực nước biến động sẽ trở thành điều kiện quan trọng để bảo vệ năng lực cạnh tranh của nền kinh tế Đức.