Việt Nam sở hữu tiềm năng giảm phát thải khí nhà kính trên nhiều lĩnh vực trụ cột như năng lượng, công nghiệp, nông lâm nghiệp và chất thải. Đây là lợi thế lớn để khai thác nguồn tài chính xanh từ thị trường carbon quốc tế theo Điều 6 Thỏa thuận Paris. Dù vậy, khoảng cách từ tiềm năng đến một dự án carbon có thể giao dịch thương mại vẫn rất lớn. Để tối ưu hóa nguồn thu carbon, tiếp cận công nghệ mới và đáp ứng chuẩn mực toàn cầu, doanh nghiệp phải bắt đầu với việc tuân thủ chặt chẽ yêu cầu pháp lý trong nước cũng như các tiêu chuẩn tạo tín chỉ theo Điều 6...

Hiện nay, thị trường carbon quốc tế theo Điều 6 đã bước sang giai đoạn mới so với thời kỳ theo Cơ chế Phát triển sạch (CDM). Cụ thể, một kết quả giảm phát thải không chỉ phải được đo đạc, báo cáo và thẩm định (MRV), mà còn phải gắn với Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC); được theo dõi minh bạch trên hệ thống đăng ký; được Chính phủ chấp thuận chuyển giao quốc tế và điều chỉnh tương ứng. 

Thúc đẩy hợp tác trao đổi quốc tế tín chỉ carbon

Đọc thêm

Các tiêu chuẩn mới đòi hỏi cách tiếp cận thận trọng, chặt chẽ hơn về phương pháp tính giảm phát thải và tính bổ sung, kiểm soát nguy cơ tính trùng kết quả giảm phát thải giữa các quốc gia khi chuyển giao quốc tế, bảo đảm dự án phù hợp với mục tiêu dài hạn của Thỏa thuận Paris.

Nghị định số 112/2026/NĐ-CP (Nghị định 112) của Chính phủ về trao đổi quốc tế kết quả giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon đã đặt nền móng pháp lý quan trọng cho hoạt động kết nối với thị trường carbon quốc tế của Việt Nam. Việc quy định rõ nguyên tắc ưu tiên thực hiện các mục tiêu NDC, bảo vệ lợi ích quốc gia và phân làm hai nhóm áp dụng các tỷ lệ chuyển giao khác nhau cho thấy Việt Nam đang tiếp cận thị trường carbon một cách thận trọng và có chọn lọc. 

Việc ban hành Nghị định 112 cùng việc khai trương sàn giao dịch carbon trong nước ngày 29/6/2026 là tín hiệu cho thấy Việt Nam đã chuyển từ giai đoạn thiết kế chính sách sang triển khai thực tế. Bước chuyển này thể hiện cam kết nhất quán của Chính phủ với mục tiêu phát thải ròng bằng 0 (Net Zero) vào năm 2050. 

TIỀM NĂNG VÀ MỨC ĐỘ SẴN SÀNG TẠO TÍN CHỈ GIAO DỊCH 

Nghị định 112 quy định hai danh mục các dự án được phép chuyển giao quốc tế. Các loại hình dự án được chuyển giao có sự phân hóa về cơ hội cùng các rào cản và thách thức thực hiện. Theo mức độ sẵn sàng tạo tín chỉ giao dịch, có thể thấy có các nhóm dự án sau:

Nhóm dự án CDM chuyển đổi sang Cơ chế Điều 6.4 được đánh giá là sẵn sàng nhất. Nhờ đã có lịch sử vận hành, hồ sơ kỹ thuật và dữ liệu giám sát, nên nhóm này có thể tiến tới chuyển giao quốc tế sớm nhất, ngay khi xuất hiện bên mua và được nước chủ nhà phê duyệt, với điều kiện hoàn thành đăng ký mới với cơ quan Liên hợp quốc. 

Đến nay, đã có 23 dự án CDM đăng ký chuyển đổi sang Điều 6.4, trong đó Công ty cổ phần Tư vấn năng lượng và môi trường (VNEEC) hỗ trợ thành công 15 dự án năng lượng tái tạo.

Ở tầng trung hạn là các nhóm hiệu quả năng lượng, giao thông xanh… giàu tiềm năng nhưng đối mặt với rào cản về chứng minh tính bổ sung. Nhóm hiệu quả năng lượng và chuyển đổi công nghệ mang lại lợi ích kép khi vừa giảm phát thải vừa hạ chi phí. Tuy nhiên, chính lợi ích tài chính trực tiếp khiến việc chứng minh tính bổ sung trở nên khó khăn và cơ hội chỉ mở ra khi doanh nghiệp đi trước hoặc vượt chuẩn thông thường. 

Các nhóm quản lý chất thải, làm mát bền vững, dự án cộng đồng và nông nghiệp cũng có thách thức như: độ ổn định dữ liệu vận hành, chứng minh tính bổ sung, quyền sở hữu kết quả giảm phát thải, hay chi phí MRV đội lên khi triển khai manh mún…

Với nhóm chiến lược dài hạn, các công nghệ vượt trội trong giảm phát thải như điện gió ngoài khơi, thu hồi và lưu trữ carbon (CCS/CCUS) hay hydrogen xanh có tính bổ sung rất cao nhờ chi phí đầu tư lớn và hiệu quả tài chính tự thân còn thấp. Tuy nhiên, do chu kỳ chuẩn bị kéo dài và hạ tầng phức tạp, khả năng tạo tín chỉ giao dịch trước năm 2030 là khá hạn chế. 

Nhóm lâm nghiệp và giải pháp dựa vào thiên nhiên (NbS) tạo lượng hấp thụ lớn cùng giá trị đa dạng sinh học và sinh kế, song đòi hỏi khắt khe về quản trị rủi ro, từ quyền sử dụng đất, tính lâu dài đến nguy cơ đảo ngược. Với nhóm này, quy mô tạo tín chỉ là chưa đủ mà chất lượng quản trị và dữ liệu mới là yếu tố quyết định giá trị và sự hấp dẫn của tín chỉ.

KHOẢNG CÁCH TỪ TIỀM NĂNG ĐẾN DỰ ÁN CÓ THỂ GIAO DỊCH 

Dù Nghị định 112 đã hoàn thiện hành lang pháp lý, khoảng cách đến tín chỉ giao dịch quốc tế vẫn lớn. Nút thắt cốt lõi là năng lực chuẩn bị dự án đủ độ trưởng thành về kỹ thuật, pháp lý và tài chính. 

Thực trạng các dự án CDM chuyển đổi sang Cơ chế Điều 6.4 phản ánh rõ khoảng cách này. Trong số 175 chương trình, dự án CDM đã đăng ký của Việt Nam, có 44 dự án đủ điều kiện chuyển đổi sang Điều 6.4, nhưng mới chỉ có 23 dự án đã nộp hồ sơ chuyển đổi. 

Với các ý tưởng dự án mới theo Điều 6, mức độ sẵn sàng còn thấp hơn khi phần lớn mới dừng ở ý tưởng và ước tính lượng tín chỉ tiềm năng không dựa trên phương pháp luận. 

Tín chỉ carbon không phải là “phần thưởng tự động” cho mọi khoản đầu tư xanh, mà là một tài sản đòi hỏi quá trình chuẩn bị và quản lý chặt chẽ. Những hạn chế hiện nay có thể quy về năm nhóm rủi ro chính.

Thứ nhất, rủi ro về tính bổ sung. Dự án dễ bị loại nếu đã có hiệu quả tài chính tự thân cao, sử dụng công nghệ quá phổ biến hoặc là nghĩa vụ bắt buộc. Việc đánh giá khả thi dự án tín chỉ phải thực hiện trước khi quyết định đầu tư, nhất là khi nhiều ý tưởng còn thiếu năng lực lựa chọn phương pháp luận, tính toán lượng giảm phát thải và định giá tài chính carbon.

Thứ hai, rủi ro về dữ liệu và hệ thống MRV. Dữ liệu vẫn là điểm yếu của nhiều doanh nghiệp. Thiếu dữ liệu liên tục, nhất quán ngay từ đầu sẽ khiến dự án khó chứng minh lượng giảm phát thải. Doanh nghiệp thường nhầm lẫn giữa kiểm kê phát thải của doanh nghiệp với MRV của dự án giảm phát thải tạo tín chỉ. Bên cạnh đó, sai sót hoặc gián đoạn dữ liệu trong quá trình vận hành và MRV có thể làm giảm lượng tín chỉ được công nhận.

Thứ ba, rủi ro về sản lượng, vận hành và hiệu quả tài chính. Nhiều chủ dự án kỳ vọng cao vào doanh thu tín chỉ nhưng chưa tính đủ các chi phí đăng ký, thẩm tra, MRV định kỳ, ban hành và quản lý rủi ro trong toàn bộ vòng đời.

Kinh nghiệm từ các dự án quốc tế của Công ty TNHH Tư vấn Đầu tư và Thương mại (INTRACO) cho thấy lượng tín chỉ thực tế thường bị ảnh hưởng bởi tình trạng thiết bị, hành vi sử dụng, nguồn nguyên liệu, công suất vận hành và tính liên tục của dữ liệu. Do đó, doanh nghiệp không nên xây dựng phương án tài chính theo kịch bản giá cao nhất hoặc cam kết khối lượng vượt quá năng lực thực tế.

Thứ tư, rủi ro về quyền sở hữu và chia sẻ lợi ích. Với các dự án có nhiều bên tham gia như chủ sở hữu đất, nông hộ, nhà cung cấp công nghệ, đơn vị vận hành hoặc nhà đầu tư, quyền sở hữu với kết quả giảm phát thải và cơ chế chia sẻ lợi ích phải được xác định rõ ngay từ đầu. Nếu không, dự án có thể gặp khó khăn khi huy động vốn, đăng ký tín chỉ hoặc đàm phán với bên mua… 

Thứ năm, rủi ro pháp lý chuyển giao quốc tế và chiến lược carbon. Theo Nghị định 112, tín chỉ hoặc kết quả giảm phát thải chỉ trở thành ITMOs khi được Việt Nam chấp thuận chuyển giao quốc tế và thực hiện điều chỉnh tương ứng.

Tùy nhóm hoạt động, tỷ lệ được phép chuyển giao quốc tế có thể bị giới hạn ở mức tối đa 90% hoặc 50%, phần còn lại được giữ lại để đóng góp cho việc thực hiện NDC quốc gia. Vì vậy, doanh nghiệp phải xét lượng tối đa có thể được chuyển giao theo loại hình dự án khi phân tích tài chính cho dự án tín chỉ. 

Để thu hẹp khoảng cách này không chỉ là việc ghép bên bán với bên mua, mà cần một hệ sinh thái tài chính và dịch vụ.

Hệ sinh thái này gồm: ngân hàng, quỹ đầu tư khí hậu và đối tác phát triển chia sẻ rủi ro, đồng tài trợ chi phí chuẩn bị và huy động nguồn vốn ưu đãi cho giai đoạn đầu; các đơn vị phát triển dự án, tư vấn, môi giới kết nối chủ dự án với thị trường, chuẩn hóa hồ sơ và đàm phán hợp đồng; sàn giao dịch trong nước góp phần tăng thanh khoản, hỗ trợ phát hiện giá. Nhưng các cơ chế này chỉ phát huy hiệu quả khi Việt Nam hình thành được nguồn cung ổn định từ những dự án đủ chất lượng và trưởng thành.

Dự án theo Điều 6 không phải là “lối tắt” để bán tín chỉ với giá cao hơn, mà là một khuôn khổ mới đòi hỏi trách nhiệm lớn hơn của doanh nghiệp về dữ liệu, vận hành, pháp lý và thực hiện cam kết thương mại, đồng thời phải qua nhiều bước để có thể ban hành, chuyển giao tín chỉ quốc tế.

LỘ TRÌNH HÀNH ĐỘNG BIẾN TIỀM NĂNG PHÁT THẢI THÀNH GIAO DỊCH ITMOS 

ITMOs (Internationally Transferred Mitigation Outcomes - Các kết quả giảm phát thải quốc tế) là hàng hóa và được giao dịch theo cung cầu thị trường. Để biến tiềm năng giảm phát thải thành giao dịch ITMOs thành công, doanh nghiệp nên có một lộ trình hành động.

Thứ nhất, xác định rõ mục tiêu và sàng lọc danh mục: doanh nghiệp cần rõ ràng mục tiêu: giảm phát thải cho Net Zero nội bộ, bán tín chỉ bù trừ trong Hệ thống giao dịch hạn ngạch (ETS) hay thương mại tín chỉ quốc tế. Bán tín chỉ carbon không thể là giao dịch đơn lẻ, mà phải gắn liền với chiến lược carbon tổng thể để cân bằng giữa cam kết nội bộ và cơ hội thị trường. Trên cơ sở này, doanh nghiệp sàng lọc các dự án tối ưu nhất về quy mô, tính bổ sung, chi phí MRV và rủi ro pháp lý.

Thứ hai, nghiên cứu tiền khả thi carbon: Cần chuyên gia có kinh nghiệm thực tế phát triển và đăng ký dự án carbon để đánh giá khả năng được chấp thuận theo Điều 6. Xây dựng phương án tài chính với nhiều kịch bản giá, đánh giá khả thi dự án với mức giá tín chỉ cẩn trọng. Nếu doanh nghiệp hướng tới một thị trường hoặc một nhóm bên mua cụ thể, điều kiện tiêu chuẩn đủ của loại tín chỉ cần được kiểm  tra ngay từ giai đoạn tiền khả thi.

Thứ ba, chuẩn hóa hệ thống quản trị và dữ liệu nội bộ: tín chỉ carbon đòi hỏi sự phối hợp liên phòng, ban trong doanh nghiệp. Dữ liệu đo đạc và thẩm tra phải khớp chính xác với nhật ký vận hành, hóa đơn năng lượng và báo cáo tài chính ngay từ những ngày đầu khi dự án hoạt động cho hết vòng đời dự án tạo tín chỉ.

Thứ tư, lựa chọn mô hình hợp tác và tính pháp lý chặt chẽ: khi hợp tác đa bên, hợp đồng phải quy định minh bạch quyền sở hữu tín chỉ, phân chia doanh thu và trách nhiệm khi lượng tín chỉ thực tế bị sụt giảm hoặc thủ tục chuyển giao bị trì hoãn.

Thứ năm, cẩn trọng và tiếp cận bên mua chiến lược: doanh nghiệp nên ưu tiên bên mua có cơ chế chia sẻ rủi ro thay vì giá chào cao. Hợp đồng cần có biên độ an toàn, lịch giao tín chỉ thực tế và phương án xử lý rủi ro pháp lý hay chậm ban hành.

Thứ sáu, hợp tác quốc tế không chỉ là vốn cho từng dự án. Sự chuẩn bị của doanh nghiệp cần được hỗ trợ bởi một hệ sinh thái hợp tác kỹ thuật đủ liên tục.

Kinh nghiệm hỗ trợ tại Việt Nam, Indonesia và Philippines của Chương trình Đối tác chuyển dịch năng lượng Đông Nam Á (ETP) cho thấy đồng thuận chính sách và sự tham gia của khu vực tư nhân không hình thành từ những dự án rời rạc. Giá trị của hợp tác quốc tế không chỉ được đo bằng số vốn huy động mà qua năng lực thể chế được củng cố, niềm tin thị trường được hình thành và khả năng doanh nghiệp tự tin chuẩn bị, triển khai và thương mại hóa các dự án carbon trong dài hạn.

Cơ hội từ thị trường carbon quốc tế đang mở ra trong khi Việt Nam đã mở cánh cửa chính sách. Tuy nhiên, dự án có qua được cánh cửa hay không phụ thuộc vào chất lượng chuẩn bị và khả năng thực thi. 

Vì vậy, doanh nghiệp cần xem dự án tín chỉ carbon là một khoản đầu tư dài hạn và cân nhắc ngay từ giai đoạn hình thành ý tưởng đầu tư. Tín chỉ carbon phải được quản lý như một tài sản, việc thương mại hóa phải được coi là một cam kết xuyên suốt vòng đời dự án, đòi hỏi tuân thủ nghiêm các yêu cầu chất lượng, dữ liệu, vận hành và giao dịch.

Bên cạnh sự chuẩn bị từ doanh nghiệp, thị trường carbon Việt Nam cần thúc đẩy dự án có mức độ sẵn sàng cao để có tín chỉ được phép chuyển giao sớm, như chương trình/dự án CDM chuyển đổi sang Cơ chế Điều 6.4 hay một số dự án song phương đã chín muồi.

Việc vận hành thử nghiệm nhóm dự án này giúp cơ quan quản lý và doanh nghiệp kiểm nghiệm thực tế quy trình chấp thuận và thực hiện điều chỉnh tương ứng theo Nghị định 112/2026/NĐ-CP. Đây là “phép thử” quan trọng để hoàn thiện khung chính sách, rút kinh nghiệm vận hành và xây dựng niềm tin cho thị trường quốc tế.

(*) Đặng Hồng Hạnh (VNEEC), Nguyễn Hồng Loan (GreenCIC), Hoàng Anh Dũng (INTRACO) và John Cotton (ETP/UNOPS)

Nội dung bài viết được đăng tải trên Tạp chí Kinh tế Việt Nam số 30-2026 phát hành ngày 27/07/2026. Kính mời Quý độc giả tìm đọc tại đây: 

Link:https://vneconomy.vn/don-doc-tap-chi-kinh-te-viet-nam-so-30-2026.htm